Sunucu nedir? Sunucu adresi, sunucu türleri, seçim ölçütleri ve yedekleme rehberi

Sunucu, ağ üzerinden başka cihazlara sürekli hizmet veren bilgisayardır. Bu rehberde sunucunun ne olduğunu, sunucu adresinin nasıl bulunduğunu, bulut, fiziksel ve GPU sunucu türlerini, hangi iş için hangisini seçmeniz gerektiğini ve sunucu yedeklemenin temellerini sırayla ele alıyoruz. Amaç, ilk sunucusunu alacak bir KOBİ sahibinin de, mevcut altyapısını gözden geçiren bir sistem yöneticisinin de somut bir kontrol listesiyle karar verebilmesi.

Sunucu nedir?

Adından da anlaşılacağı gibi sunucu, bir hizmeti "sunan" yapıdır. Donanım olarak bir bilgisayardır; onu sunucu yapan şey üstlendiği görevdir. Bir istemci (tarayıcı, e-posta programı, muhasebe yazılımı, oyun istemcisi) istek gönderir, sunucu bu isteği işler ve yanıt döner. Buna istemci ve sunucu modeli denir.

Bir web sitesini düşünün. Siteye gece ya da gündüz girdiğinizde sayfa açılıyorsa, sayfanın dosyaları ve veritabanı bir sunucuda duruyor ve sunucu her isteğe yanıt veriyor demektir. Ofisteki bir bilgisayarı sürekli açık bırakıp paylaşılan klasör olarak kullandığınızda o da küçük bir sunucu görevi görür.

Sunucuyu kişisel bilgisayardan ayıran başlıca özellikler şunlardır:

• Kesintisiz çalışma: Sunucu günün her saati açık ve erişilebilir kalacak şekilde tasarlanır.
• Yedekli bileşenler: Sunucu sınıfı donanımlarda yedekli güç kaynağı, RAID yapısında diskler ve uzaktan yönetim kartı yaygındır.
• Kapasite: İşlemci çekirdeği, bellek ve disk miktarı yapılacak işe göre seçilir ve çoğu zaman masaüstü bilgisayardan çok daha yüksektir.
• Veri merkezi ortamı: Profesyonel sunucular enerji, soğutma ve ağ bağlantısının sürekli izlendiği veri merkezlerinde çalışır.

Sunucu ne işe yarar?

Yayınlamak ya da birden fazla kişiyle paylaşmak istediğiniz hemen her hizmet bir sunucu üzerinde çalışır. Yaygın kullanım alanları:

• Bir veya birden fazla web sitesi ve e-ticaret mağazası yayınlamak
• Kurumsal e-posta almak ve göndermek
• MySQL, SQL Server, PostgreSQL ya da MongoDB gibi veritabanlarını çalıştırmak
• Muhasebe ve ERP yazılımlarını şubelerin ve evden çalışanların ortak kullanımına açmak
• Uzak masaüstü ile ekibe tek bir çalışma ortamı sunmak
• Online oyun sunucusu çalıştırmak
• Video ve ses yayını, telefon santrali ve VoIP hizmetleri
• Dosya paylaşımı ve yedek deposu
• Yapay zeka modellerini eğitmek ya da kendi verinizle çalıştırmak

Sunucu adresi nedir, nasıl bulunur?

Sunucu adresi, istemcinin sunucuya ulaşmak için kullandığı bilgidir. İki biçimde karşınıza çıkar:

• IP adresi: Sunucunun ağdaki sayısal adresi. IPv4 adresleri 203.0.113.10 gibi dört bölümlüdür, IPv6 adresleri daha uzundur.
• Alan adı ya da sunucu adı: www.ornek.com veya mail.ornek.com gibi akılda kalan adlar. DNS bu adı arka planda IP adresine çevirir.

Bazı hizmetlerde adrese bir port numarası eklenir. Örneğin oyun sunucularında ya da uzak masaüstü bağlantılarında 203.0.113.10:25565 gibi "adres:port" biçimi kullanılır. Port, aynı sunucudaki farklı hizmetleri birbirinden ayırır.

Kendi sunucunuzun adresini bulmak

Sunucuyu bir hizmet sağlayıcıdan kiraladıysanız IP adresi teslim e-postasında ve yönetim panelinde yazar. Sunucunun içinden kontrol etmek için Linux'ta şu komutları kullanabilirsiniz:

# Sunucudaki ağ arayüzlerine atanmış IPv4 adresleri
ip -4 addr show

# Yalnız adresleri kısa liste olarak gösterir
hostname -I

Windows Server'da PowerShell ya da komut isteminde:

ipconfig
Get-NetIPAddress -AddressFamily IPv4

Dikkat: Ofis ağındaki bir bilgisayarda 192.168.x.x, 10.x.x.x ya da 172.16-31.x.x ile başlayan bir adres görüyorsanız bu yerel (özel) adrestir ve internetten doğrudan erişilemez. İnternete açık adres, modem ya da güvenlik duvarı üzerindeki genel IP adresidir.

Bir web sitesinin ya da e-postanın sunucu adresini bulmak

Bir alan adının hangi sunucuya yönlendiğini DNS sorgusuyla öğrenebilirsiniz:

# Web sitesinin IPv4 adresi
dig +short ornek.com A

# Alan adının e-posta sunucuları (MX kayıtları)
dig +short ornek.com MX

# dig yoksa
nslookup ornek.com

E-posta programı kurarken istenen "gelen ve giden sunucu adresi" genellikle e-posta hizmet sağlayıcınızın verdiği mail.alanadiniz.com benzeri bir addır; bunu panelden ya da sağlayıcının kurulum bilgisinden alın, tahmin etmeyin.

Kontrol noktası: Bulduğunuz adrese ping ya da hizmetin portuna bağlantı deneyerek gerçekten doğru sunucuya ulaştığınızı doğrulayın. Bazı sunucular ping isteğine yanıt vermeyecek şekilde ayarlanır; bu durumda ilgili hizmetin portunu test edin.

Sunucu türleri

Bulut sunucu

Bulut sunucu, fiziksel bir donanım havuzu üzerinde sanallaştırma ile oluşturulan ve size ayrılmış kaynaklarla çalışan sunucudur. Bulutun standart tanımı ABD Ulusal Standartlar ve Teknoloji Enstitüsü'nün NIST SP 800-145 belgesine dayanır. Bu tanıma göre bulut bilişim; ağ, sunucu, depolama ve uygulamalardan oluşan paylaşılan bir kaynak havuzuna ağ üzerinden, ihtiyaç anında erişmeyi sağlayan bir modeldir ve kaynaklar az yönetim çabasıyla hızla ayrılıp geri bırakılabilir.

NIST bulutun temel özellikleri arasında isteğe bağlı self servis, kaynak havuzlama, hızlı esneklik ve ölçülebilir hizmeti sayar. Hizmet modeli olarak da üç katman tanımlar: yazılımın hazır sunulduğu SaaS, uygulama geliştirme platformunun sunulduğu PaaS ve sunucu, depolama ve ağ gibi altyapının sunulduğu IaaS. Bulut sunucu IaaS katmanındadır: işletim sistemini ve üzerindeki her şeyi siz yönetirsiniz.

Pratikte bulut sunucunun avantajı, işlemci, bellek ve diski ihtiyaca göre artırıp azaltabilmeniz ve sunucunun dakikalar içinde hazır olmasıdır. Bulut sunucu hizmetimiz İstanbul (Türkiye) ve Strasbourg (Fransa) lokasyonlarında sunulur; verinin Türkiye'de kalması ya da AB'de olması gerektiğinde lokasyonu buna göre seçebilirsiniz.

Fiziksel sunucu (dedicated server)

Fiziksel sunucuda donanımın tamamı size aittir; işlemci, bellek ve diskler başka bir müşteriyle paylaşılmaz. Sürekli yüksek işlemci kullanan, disk giriş çıkışı yoğun veritabanları, kendi sanallaştırma katmanını (örneğin Proxmox ya da VMware) kurmak isteyenler ve donanım düzeyinde izolasyon isteyen projeler için uygundur. Kapasite artırımı bulut kadar hızlı değildir; donanım değişikliği planlama gerektirir.

Fiziksel sunucu seçeneklerimiz Almanya, Fransa, ABD ve Singapur lokasyonlarındadır; bu hizmette Türkiye lokasyonu bulunmaz. Verinin yurt içinde kalması zorunluysa bulut sunucunun İstanbul lokasyonunu değerlendirin.

GPU ve yapay zeka sunucusu

GPU sunucusu, işlemcinin yanında bir veya daha fazla grafik işlemcisi (GPU) bulunan sunucudur. GPU'lar binlerce işlemi paralel yürüttüğü için yapay zeka modeli eğitimi, büyük dil modellerinin çalıştırılması, görüntü işleme ve bilimsel hesaplama gibi işlerde işlemciye göre çok daha verimlidir.

Bu sınıfın ne kadar farklı bir ölçekte olduğunu görmek için bir örneğe bakmak yeterli. NVIDIA DGX B200 kullanım kılavuzuna göre bu sistemde:

• 8 adet NVIDIA B200 GPU ve toplam 1.440 GB GPU belleği,
• 2 adet Intel Xeon 8570 işlemci,
• 32 DIMM ile 2 TB sistem belleği (4 TB'a kadar yükseltilebilir),
• işletim sistemi için RAID 1 yapısında 2 adet 1,92 TB NVMe M.2 disk, veri önbelleği için RAID 0 yapısında 8 adet 3,84 TB NVMe U.2 disk

bulunur. Sistem 10U boyutunda, en fazla 142,4 kg ağırlığında ve 5+1 yedekli 6 adet 3,3 kW güç kaynağıyla çalışıyor. Bu değerler, GPU sunucularının ofis ortamında değil, yüksek güç ve soğutma kapasitesi olan veri merkezlerinde barındırılması gerektiğini açıkça gösterir.

GPU sunucu hizmetimiz Frankfurt, Almanya (AB) lokasyonundadır; Türkiye lokasyonu yoktur. Kişisel veri içeren işleri bu lokasyonda çalıştırmadan önce veri aktarımına ilişkin yükümlülüklerinizi değerlendirin.

Paylaşımlı hosting ile farkı

Paylaşımlı hostingte birçok müşteri aynı sunucunun kaynaklarını panel üzerinden paylaşır ve sunucu yönetimi size ait değildir. Az trafikli tek bir site için yeterli olabilir; ancak özel yazılım kurmanız, işletim sistemine erişmeniz ya da kaynakların size ayrılması gerekiyorsa bulut ya da fiziksel sunucuya geçmeniz gerekir.

Hangi iş için hangi sunucu?

Karar verirken önce iş yükünün ne kadar değişken olduğuna bakın. Yük gün içinde ya da sezona göre dalgalanıyorsa bulutun esnekliği işinize yarar. Yük sabit ve yüksekse fiziksel sunucu daha öngörülebilir performans verir. İş GPU gerektiriyorsa diğer iki türün işlemci gücü yerine geçmez.

Sunucu seçerken bakılacak ölçütler

Aşağıdaki adımları sırayla izleyerek ihtiyacınızı netleştirebilirsiniz:

1. İşlemci: Uygulamanızın çok çekirdekten mi, yüksek tek çekirdek hızından mı faydalandığını öğrenin. Mevcut bir sistem varsa yoğun saatlerde işlemci kullanımını ölçün; sürekli yüzde 70'in üzerindeyse bir üst seviyeyi düşünün.
2. Bellek (RAM): Veritabanları ve uzak masaüstü kullanıcıları belleği hızla tüketir. Mevcut sunucuda takas (swap) kullanımı artıyorsa bellek yetersizdir.
3. Disk: Hem kapasiteye hem de hıza bakın. Veritabanı ve sanal makine için NVMe ya da SSD tercih edin. Kapasiteyi bugünkü kullanımın üzerine büyüme payı ekleyerek belirleyin.
4. Ağ ve trafik: Bant genişliği ve aylık trafik kotasını kontrol edin. Yayın ve dosya dağıtımı yapan projelerde bu kalem belirleyici olur.
5. Lokasyon: Kullanıcılarınız Türkiye'deyse gecikme ve veri yerelliği açısından İstanbul lokasyonu avantaj sağlar. AB içinde kalması gereken veriler için Fransa ya da Almanya lokasyonları değerlendirilebilir. Kişisel veri işliyorsanız lokasyon kararını hukuki yükümlülüklerle birlikte verin.
6. Yönetim: İşletim sistemini, güncellemeleri ve güvenliği kendiniz mi yöneteceksiniz, yoksa yönetilen bir hizmet mi istiyorsunuz? Ekibinizde bu işi üstlenecek kişi yoksa bunu baştan planlayın.
7. Yedek: Sunucu ile birlikte yedekleme planını da belirleyin. Bu konuyu bir sonraki bölümde ayrıca ele alıyoruz.

Kontrol noktası: Seçimden önce elinizde şu bilgiler olsun: eşzamanlı kullanıcı sayısı, veri büyüklüğü ve yıllık büyüme tahmini, kabul edilebilir kesinti süresi ve verinin hangi ülkede tutulması gerektiği.

Sunucu yedekleme nedir?

Sunucu yedekleme, sunucudaki verilerin, veritabanlarının ve gerekirse tüm sistemin belirli aralıklarla ayrı bir ortama kopyalanması ve gerektiğinde geri yüklenebilmesidir. Yalnızca sistemi çalıştırmaya odaklanan bir yapı, disk arızası, yanlışlıkla silme, hatalı güncelleme ya da fidye yazılımı karşısında verinin tamamen kaybolmasına yol açabilir. RAID yedekleme değildir: diskler arasındaki aynalama donanım arızasına karşı korur, ancak silinen ya da şifrelenen dosya tüm disklerde aynı anda kaybolur.

Sağlam bir yedekleme planı için şu adımları uygulayın:

1. Kapsamı belirleyin: Hangi klasörler, hangi veritabanları ve hangi yapılandırma dosyaları yedeklenecek? Veritabanlarını dosya kopyalamak yerine veritabanının kendi yedekleme aracıyla alın.
2. Sıklığı belirleyin: Bir günlük veri kaybı kabul edilebilir mi, yoksa saatlik yedek mi gerekiyor? Muhasebe ve e-ticaret verilerinde bu süre genellikle kısadır.
3. Birden fazla kopya tutun: Yedeklerin en az biri sunucunun kendisinden ve aynı veri merkezinden ayrı bir yerde dursun. Aynı diskte duran yedek, disk arızasında yedekle birlikte kaybolur.
4. Saklama süresi tanımlayın: Yalnız son yedeği tutmak, fark edilmeden bozulan ya da şifrelenen verinin yedeğe de taşınması riskini doğurur. Birkaç gün ve hafta geriye dönebilecek şekilde saklama planlayın.
5. Geri yüklemeyi test edin: Belirli aralıklarla bir yedeği ayrı bir ortama geri yükleyip uygulamanın açıldığını doğrulayın. Test edilmemiş yedek, çalışacağı bilinmeyen yedektir.
6. Bildirim kurun: Yedek işi başarısız olduğunda e-posta ya da mesaj ile haber alın.

Planlı yedeklemeyi kendi betiklerinizle kurabileceğiniz gibi yedekleme hizmetimizle sunucudan ayrı bir depoya otomatik olarak da aldırabilirsiniz.

Sık yapılan hatalar

• Kapasiteyi bugünkü ihtiyaca göre tam sınırda seçmek: Büyüme payı bırakılmayan sunucu kısa sürede darboğaz olur.
• Lokasyonu sonradan düşünmek: Veri yerelliği şartı olan bir işi yanlış lokasyonda kurmak taşıma maliyeti doğurur.
• RAID'i yedek sanmak: RAID kesintisizlik sağlar, silinen veriyi geri getirmez.
• Yedeği aynı sunucuda tutmak: Sunucu erişilemez olduğunda yedeğe de ulaşılamaz.
• Yerel IP adresini sunucu adresi sanmak: 192.168 ile başlayan adres internetten erişilebilir değildir.
• Güncellemeleri ertelemek: İşletim sistemi ve uygulama güncellemeleri düzenli yapılmayan sunucu güvenlik açığına açık kalır.

Sık sorulan sorular

Sunucu ile bilgisayar arasındaki fark nedir?

Donanım olarak ikisi de bilgisayardır. Sunucu, ağdaki diğer cihazlara sürekli hizmet vermek için kullanılır; kesintisiz çalışma, yedekli bileşenler ve uzaktan yönetim gibi özelliklerle tasarlanır ve genellikle veri merkezinde barındırılır.

Sunucu adresi nedir, nereden öğrenirim?

Sunucu adresi, sunucuya ulaşmak için kullanılan IP adresi ya da alan adıdır. Kiraladığınız sunucunun adresi yönetim panelinde ve teslim bilgilerinde bulunur. Sunucunun içinden Linux'ta ip -4 addr show, Windows'ta ipconfig komutuyla, bir web sitesinin adresini ise dig ya da nslookup ile öğrenebilirsiniz.

Bulut sunucu mu, fiziksel sunucu mu seçmeliyim?

Yükünüz değişkense ve hızlı kapasite artırımı istiyorsanız bulut sunucu, sürekli yüksek yük altında paylaşılmayan donanım istiyorsanız fiziksel sunucu daha uygundur. Verinin Türkiye'de kalması gerekiyorsa bulut sunucunun İstanbul lokasyonunu seçin; fiziksel sunucularda Türkiye lokasyonu bulunmaz.

GPU sunucusuna ne zaman ihtiyaç duyarım?

Büyük dil modellerini kendi altyapınızda çalıştırmak, model eğitmek, görüntü ya da video işlemek gibi yoğun paralel hesaplama gerektiren işlerde GPU sunucu gerekir. Web sitesi, veritabanı ya da muhasebe yazılımı gibi işler için GPU gerekmez.

Sunucu yedeklemesi ne sıklıkla alınmalı?

Sıklığı, kaybetmeyi kabul edebileceğiniz veri miktarı belirler. Sık değişen muhasebe ve sipariş verileri için günde birden fazla yedek gerekebilir, daha az değişen sistemlerde günlük yedek yeterli olabilir. Hangisini seçerseniz seçin, yedeklerin en az bir kopyası sunucudan ayrı bir yerde durmalı ve geri yükleme düzenli olarak test edilmelidir.