VPS sunucu kaç GB RAM yeter? Linux'ta bellek, CPU steal ve disk IO'yu ölçen bash betiğiyle doğru boyutu seçme

Bir VPS sunucu paketini çoğu zaman tahminle seçeriz: "4 GB yeter herhalde" ya da "8 GB alalım, garanti olsun". İlki yoğun saatte swap'a düşüp yavaşlar, ikincisi her ay boşa para ödetir. Bu rehber, elinizdeki Linux sunucuda bellek, swap, CPU steal, load average ve disk gecikmesini bir hafta boyunca ölçen bir bash betiği kurar ve sonuçlara bakıp RAM mi, CPU mu, disk mi yükseltmeniz gerektiğine nasıl karar vereceğinizi gösterir. Yeni sunucu alacaksanız aynı ölçümü mevcut sunucunuzda yapıp hedef paketi buna göre seçebilirsiniz.

VPS sunucu boyutunu neden ölçerek seçmelisiniz

Bir sunucunun "yetip yetmediği" tek bir sayı değildir. Gece 03.00'te boşta duran bir sunucu, saat 11.00'deki fatura kesimi ya da akşamki kampanya sırasında darboğaza girebilir. Anlık top ekranı size yalnız o saniyeyi gösterir.

Ölçerek seçmenin üç faydası var:

• Doğru kaynağı yükseltirsiniz. Yavaşlığın nedeni disk gecikmesiyse RAM eklemek işe yaramaz.
• Sağlayıcı kaynaklı sorunu ayırırsınız. CPU steal yüksekse sorun sizin uygulamanızda değil, fiziksel makinedeki komşularda olabilir.
• Küçültme payını görürsünüz. Bir haftanın tepe değerleri bile kaynağın yarısını kullanmıyorsa daha küçük pakete geçebilirsiniz.

Betik ne ölçer: bellek, swap, CPU steal, load average, disk IO

Betik her çalıştığında CSV dosyasına tek satır yazar. Toplanan alanlar ve anlamları:

CPU steal (st), sanal makinenizin çalışmaya hazır olduğu halde hipervizörün fiziksel çekirdeği başka bir sanal makineye verdiği için beklediği sürenin yüzdesidir. Sizin kontrolünüzde değildir; sanal makinenin içinden yalnız ölçülebilir.

MemAvailable alanının tanımı için Linux çekirdeğinin resmi belgesindeki /proc/meminfo bölümüne bakabilirsiniz: The /proc Filesystem. Sunucuda man 5 proc_meminfo (eski sistemlerde man 5 proc) komutu da aynı bilgiyi verir.

Bash betiği adım adım: free, vmstat, iostat ve fio ile veri toplama

Ön koşullar

• Ubuntu 24.04, Debian 12 ya da AlmaLinux/Rocky Linux 9 çalışan bir sunucu
• root ya da sudo yetkisi
• iostat için sysstat, tek seferlik disk testi için fio paketi

# Ubuntu 24.04 / Debian 12
sudo apt update && sudo apt install -y sysstat fio

# AlmaLinux / Rocky Linux 9
sudo dnf install -y sysstat fio

Paketleri daha sonra kaldırmak isterseniz sudo apt remove sysstat fio ya da sudo dnf remove sysstat fio yeterlidir.

Örnekleme betiği

Aşağıdaki betik Ubuntu 24.04, Debian 12 ve AlmaLinux 9 için hazırlandı. Her çalışmada yaklaşık 10 saniye sürer (5 saniyelik vmstat ve 5 saniyelik iostat penceresi) ve /var/log/kaynak-olcum/ornekler.csv dosyasına bir satır ekler. Dosya yoksa başlık satırını kendisi yazar, tekrar çalıştırmak zarar vermez. Sütunlar başlık adına göre okunduğu için vmstat ve iostat sürümleri arasındaki sütun sırası farkından etkilenmez.

LC_ALL=C satırı önemlidir: Türkçe yerel ayarlı sistemlerde iostat ondalık ayırıcı olarak virgül basar ve CSV dosyası bozulur.

sudo tee /usr/local/bin/kaynak-ornekle.sh > /dev/null <<'EOF'
#!/usr/bin/env bash
# kaynak-ornekle.sh: bellek, swap, CPU steal, load ve disk gecikmesini CSV'ye yazar.
# Ubuntu 24.04, Debian 12 ve AlmaLinux/Rocky 9 için hazırlandı.
set -euo pipefail
export LC_ALL=C   # ondalık ayırıcı nokta olsun, CSV bozulmasın

LOG_DIR="${LOG_DIR:-/var/log/kaynak-olcum}"
LOG_FILE="$LOG_DIR/ornekler.csv"
DISK="${DISK:-}"  # Örn: DISK=vda. Boşsa ilk fiziksel disk seçilir.

mkdir -p "$LOG_DIR"

# Başlık satırı yalnız dosya yoksa yazılır (idempotent)
if [[ ! -s "$LOG_FILE" ]]; then
  echo "zaman,ram_toplam_mb,ram_kullanilabilir_mb,swap_kullanilan_mb,swap_in,swap_out,cpu_us,cpu_wa,cpu_st,load1,cpu_sayisi,disk,disk_r_await,disk_w_await,disk_util" > "$LOG_FILE"
fi

# Disk adı verilmediyse loop olmayan ilk diski al
if [[ -z "$DISK" ]]; then
  DISK="$(lsblk -dno NAME,TYPE | awk '$2=="disk"{print $1; exit}')"
fi

# Bellek: /proc/meminfo kB cinsinden, MB'a çevir
read -r ram_toplam ram_kull swap_kull < <(awk '
  /^MemTotal:/     {t=$2}
  /^MemAvailable:/ {a=$2}
  /^SwapTotal:/    {st=$2}
  /^SwapFree:/     {sf=$2}
  END {printf "%d %d %d\n", t/1024, a/1024, (st-sf)/1024}' /proc/meminfo)

# vmstat: ilk satır açılıştan beri ortalamadır, 5 sn'lik ikinci örneği kullan
read -r si so us wa st < <(vmstat 5 2 | awk '
  NR==2 {for (i=1; i<=NF; i++) h[$i]=i}
  NR==4 {
    s = ("st" in h) ? $h["st"] : "NA"
    print $h["si"], $h["so"], $h["us"], $h["wa"], s
  }')

# Load average ve çekirdek sayısı
read -r load1 _ < /proc/loadavg
cpu_sayisi="$(nproc)"

# iostat: -y açılıştan beri olan raporu atlar, 5 sn'lik pencere ölçer
read -r r_await w_await util < <(iostat -dxy 5 1 "$DISK" | awk -v d="$DISK" '
  $1 ~ /^Device/ {for (i=1; i<=NF; i++) h[$i]=i; next}
  $1 == d {
    r = ("r_await" in h) ? $h["r_await"] : "NA"
    w = ("w_await" in h) ? $h["w_await"] : "NA"
    u = ("%util"   in h) ? $h["%util"]   : "NA"
    print r, w, u
  }')

printf '%s,%s,%s,%s,%s,%s,%s,%s,%s,%s,%s,%s,%s,%s,%s\n' \
  "$(date '+%Y-%m-%dT%H:%M:%S')" "$ram_toplam" "$ram_kull" "$swap_kull" \
  "$si" "$so" "$us" "$wa" "$st" "$load1" "$cpu_sayisi" \
  "$DISK" "${r_await:-NA}" "${w_await:-NA}" "${util:-NA}" >> "$LOG_FILE"
EOF
sudo chmod 755 /usr/local/bin/kaynak-ornekle.sh

Önce elle çalıştırıp çıktıyı kontrol edin:

sudo /usr/local/bin/kaynak-ornekle.sh
tail -n 2 /var/log/kaynak-olcum/ornekler.csv

Beklenen çıktı başlık ve bir veri satırıdır. Değerler sunucunuza göre değişir, biçim şuna benzer:

zaman,ram_toplam_mb,ram_kullanilabilir_mb,swap_kullanilan_mb,swap_in,swap_out,cpu_us,cpu_wa,cpu_st,load1,cpu_sayisi,disk,disk_r_await,disk_w_await,disk_util
2026-10-18T14:05:12,3915,1820,0,0,0,7,1,0,0.42,2,vda,0.61,1.20,3.40

disk alanında beklemediğiniz bir ad görürseniz lsblk ile kök dosya sisteminin bulunduğu diski bulun ve betiği DISK=sda gibi bir ortam değişkeniyle çalıştırın. Bir sonraki adımda bunu systemd servisine de ekleyeceğiz.

systemd timer ile bir hafta boyunca örnek toplama

Tek ölçüm yerine en az bir tam iş haftası, mümkünse ay sonu ya da kampanya dönemi gibi yoğun günleri kapsayan bir hafta veri toplayın. Aşağıdaki birimler betiği 5 dakikada bir çalıştırır; bu da günde 288, haftada yaklaşık 2.000 satır demektir ve dosya birkaç yüz KB'ı geçmez.

Birimler Ubuntu 24.04, Debian 12 ve AlmaLinux 9'daki systemd için hazırlandı.

# Servis: betiği bir kez çalıştırır
sudo tee /etc/systemd/system/kaynak-ornekle.service > /dev/null <<'EOF'
[Unit]
Description=Bellek, CPU steal ve disk IO örneği topla

[Service]
Type=oneshot
# Disk adını sabitlemek isterseniz alttaki satırın başındaki # işaretini kaldırın
#Environment=DISK=vda
ExecStart=/usr/local/bin/kaynak-ornekle.sh
Nice=10
EOF

# Zamanlayıcı: 5 dakikada bir tetikler
sudo tee /etc/systemd/system/kaynak-ornekle.timer > /dev/null <<'EOF'
[Unit]
Description=Kaynak örneklemesini 5 dakikada bir çalıştır

[Timer]
OnCalendar=*:0/5
Persistent=true

[Install]
WantedBy=timers.target
EOF

sudo systemctl daemon-reload
sudo systemctl enable --now kaynak-ornekle.timer

Doğrulama:

systemctl list-timers kaynak-ornekle.timer
journalctl -u kaynak-ornekle.service -n 5 --no-pager
wc -l /var/log/kaynak-olcum/ornekler.csv

list-timers çıktısında NEXT sütununda en geç 5 dakika sonrası görünmeli, satır sayısı da her çalışmada bir artmalı.

Geri almak için zamanlayıcıyı durdurup yalnız bu iki birim dosyasını silin:

sudo systemctl disable --now kaynak-ornekle.timer
sudo rm -f /etc/systemd/system/kaynak-ornekle.timer /etc/systemd/system/kaynak-ornekle.service
sudo systemctl daemon-reload

Daha önce yazdığımız disk doluluk uyarısı betiğinde de aynı servis ve timer düzenini kullandık; iki betiği aynı sunucuda yan yana çalıştırabilirsiniz.

Tek seferlik disk testi: fio

Toplanan await değerleri, diskin o anki yükte nasıl davrandığını gösterir. Diskin sınırını görmek için fio ile kısa bir test yapın. Bu test diske gerçek yük bindirir; canlı sistemde yoğun saat dışında çalıştırın. Komut ham diske değil, ayrı bir dizindeki 1 GB'lık test dosyasına yazar.

# %70 okuma, %30 yazma, 4K rastgele erişim, 60 saniye
sudo mkdir -p /var/tmp/fio-test
sudo fio --name=rastgele4k --directory=/var/tmp/fio-test --size=1G \
  --rw=randrw --rwmixread=70 --bs=4k --ioengine=libaio --iodepth=32 \
  --direct=1 --runtime=60 --time_based --group_reporting

# Test dosyasını kaldır (yalnız fio'nun oluşturduğu dosya)
sudo rm -f /var/tmp/fio-test/rastgele4k.0.0
sudo rmdir /var/tmp/fio-test

Çıktıda read: IOPS= ve write: IOPS= satırlarına, clat percentiles bölümündeki 99. yüzdelik gecikmeye bakın. Parametrelerin anlamı için sunucuda man fio komutuyla paketle gelen kılavuzu açabilirsiniz. Aynı testi farklı paketlerde ya da sağlayıcılarda aynı parametrelerle çalıştırırsanız karşılaştırma anlamlı olur.

Sonuçları yorumlama: ne zaman RAM, ne zaman CPU yükseltmeli

Bir hafta dolunca aşağıdaki özet betiğini çalıştırın. Betik CSV'yi okur, her önemli sütun için ortalama, 95. yüzdelik ve en uç değeri basar. Ortalama yanıltıcıdır; karar için 95. yüzdeliği ve en kötü değeri kullanın. Sadece okuma yapar, dosyayı değiştirmez.

sudo tee /usr/local/bin/kaynak-ozet.sh > /dev/null <<'EOF'
#!/usr/bin/env bash
# kaynak-ozet.sh: kaynak-ornekle.sh CSV'sinin özetini çıkarır (salt okuma).
set -euo pipefail
export LC_ALL=C
F="${1:-/var/log/kaynak-olcum/ornekler.csv}"

# ozet <sütun_no> <etiket>: ortalama, p95 ve en yüksek değer
ozet() {
  tail -n +2 "$F" | cut -d, -f"$1" | grep -Ev '^(NA|)$' | sort -n | awk -v e="$2" '
    {a[NR]=$1; t+=$1}
    END {
      if (NR==0) {printf "%-26s veri yok\n", e; exit}
      i=int(NR*0.95); if (i<1) i=1
      printf "%-26s ort=%-9.2f p95=%-9.2f max=%.2f\n", e, t/NR, a[i], a[NR]
    }'
}

echo "Örnek sayısı: $(( $(wc -l < "$F") - 1 ))"
awk -F, 'NR>1 {if (min=="" || $3<min) min=$3; tot=$2}
  END {printf "RAM toplam: %d MB, en düşük kullanılabilir: %d MB (%%%.1f)\n", tot, min, min*100/tot}' "$F"
ozet 4  "swap kullanılan (MB)"
ozet 6  "swap out (/sn)"
ozet 7  "cpu kullanıcı (%)"
ozet 8  "cpu iowait (%)"
ozet 9  "cpu steal (%)"
# Çekirdek başına yük: load1 / cpu_sayisi
tail -n +2 "$F" | awk -F, '{printf "%.2f\n", $10/$11}' | sort -n | awk '
  {a[NR]=$1} END {i=int(NR*0.95); if(i<1)i=1; printf "%-26s p95=%-9.2f max=%.2f\n", "çekirdek başına load", a[i], a[NR]}'
ozet 13 "disk okuma await (ms)"
ozet 14 "disk yazma await (ms)"
ozet 15 "disk util (%)"
EOF
sudo chmod 755 /usr/local/bin/kaynak-ozet.sh
sudo /usr/local/bin/kaynak-ozet.sh

Aşağıdaki eşikler kesin kural değil, karar vermeye başlamak için pratik başlangıç noktalarıdır. Uygulamanızın yanıt süresiyle birlikte değerlendirin.

RAM yetmiyor demektir, eğer

• En düşük kullanılabilir bellek toplamın %10'unun altına iniyorsa,
• swap out 95. yüzdeliği sıfırdan büyükse, yani yoğun saatlerde düzenli olarak swap'a yazılıyorsa,
• Çekirdek günlüğünde OOM kaydı varsa: journalctl -k | grep -i "out of memory".

Kaç GB'a çıkacağınızı şöyle hesaplayın: gerekli RAM = (toplam RAM − en düşük kullanılabilir RAM) × 1,3. %30'luk pay, önbelleğe ve beklenmeyen artışlara yer bırakır. Örneğin 4 GB'lık bir sunucuda en düşük kullanılabilir bellek 300 MB ise tepe kullanım yaklaşık 3,7 GB'tır; 3,7 × 1,3 ≈ 4,8 GB eder, bir üst paket olan 6 ya da 8 GB mantıklıdır. Belleği kimin tükettiğini görmek için ps -eo rss,comm --sort=-rss | head -n 10 komutunu yoğun saatte çalıştırın; bazen sorun RAM azlığı değil, yanlış ayarlanmış bir MySQL innodb_buffer_pool_size ya da PHP-FPM pm.max_children değeridir.

Tersine, en düşük kullanılabilir bellek bütün hafta boyunca toplamın yarısının üzerinde kaldıysa ve swap hiç kullanılmadıysa daha küçük bir paket büyük olasılıkla yeterlidir.

CPU yetmiyor demektir, eğer

• Çekirdek başına load 95. yüzdeliği sürekli 1'in üzerindeyse,
• Aynı anlarda cpu_us yüksek, cpu_wa ve cpu_st düşükse.

Bu tablo işin gerçekten hesaplama yükü olduğunu gösterir; vCPU eklemek doğru adımdır. Load yüksek ama cpu_us düşükse kuyruk CPU'da değil, disk ya da kilit beklemesindedir.

Disk darboğazı demektir, eğer

• cpu_wa belirgin şekilde yükseliyorsa,
• await değerleri yoğun saatlerde birkaç ms'den onlarca ms'ye çıkıyorsa,
• Aynı anlarda uygulamanız yavaşlıyorsa.

Bu durumda RAM ya da CPU eklemek yerine daha hızlı disk (NVMe) ya da daha yüksek IOPS sınırı olan bir paket gerekir. Veritabanında yeterli RAM önbellek olarak ayrılınca disk okumaları da azalır; bu yüzden disk ve RAM kararını birlikte verin.

CPU steal yüksekse: VPS mi VDS mi, bulut sunucu mu

cpu_st değeri ara sıra %1-2 görünüyorsa bu paylaşımlı sanallaştırmada olağandır. Yoğun saatlerde düzenli olarak %5-10 ve üzerine çıkıyorsa, vCPU'larınızın satın aldığınız kadar çalışamadığı anlamına gelir. Bu durumda vCPU sayısını artırmak çoğu zaman çözüm olmaz, çünkü yeni çekirdekler de aynı kalabalık fiziksel makinede bekler.

Seçenekler:

• Sağlayıcıya ölçümle başvurun. CSV dosyanızdaki zaman damgalı steal değerleri, sanal makinenin başka bir fiziksel sunucuya taşınması talebi için somut kanıttır.
• Adanmış çekirdekli paket. Türkiye pazarında "VDS" adıyla satılan ürünler genelde vCPU'ların paylaşılmadığı ya da daha az paylaşıldığı paketlerdir. Ad standart değildir; sözleşmede çekirdeklerin adanmış olup olmadığını ve aşırı tahsis (overcommit) oranını yazılı olarak sorun.
• Bulut sunucuya geçiş. Kaynağı ihtiyaca göre büyütüp küçültebileceğiniz bir altyapıda ölçüm sonucuna göre boyut değiştirmek kolaylaşır. İstanbul ya da Strasbourg lokasyonunda bir bulut sunucu açıp aynı betiği orada bir hafta çalıştırarak iki ortamı aynı ölçütle karşılaştırabilirsiniz.
• Fiziksel sunucu. Sürekli yüksek CPU ve disk kullanan, komşu etkisini hiç kaldıramayan iş yükleri için donanımı paylaşmayan bir fiziksel sunucu değerlendirilebilir.

Fiziksel sunucuda steal kavramı yoktur; bu yüzden betikte cpu_st sütunu sıfır görünür.

Sık yapılan hatalar

Önbelleği dolu bellek sanmak. free -m çıktısındaki free sütunu düşük diye RAM yetmiyor sanılır. Linux boş belleği dosya önbelleği (buff/cache) olarak kullanır ve gerektiğinde geri verir. Bakmanız gereken sütun available'dır; betik de bu yüzden MemAvailable değerini kaydeder.

Tek anlık ölçümle karar vermek. Bir öğleden sonra htop açıp bakmak, haftalık döngüyü, ay sonu yoğunluğunu ve gece çalışan yedekleme işlerini kaçırır. En az bir hafta, 5 dakikalık aralıkla örnek toplayın.

Ortalamaya bakmak. Haftalık CPU ortalaması %15 olan bir sunucu, her gün 20 dakika boyunca %100'de kalıp kullanıcıları bekletiyor olabilir. 95. yüzdeliği ve en uç değeri kullanın.

%util değerini fazla ciddiye almak. NVMe ve sanal disklerde aynı anda çok sayıda istek işlenebildiği için %util %100'e yakın görünse de disk doymamış olabilir. Asıl göstergeler await ve uygulamanın yanıt süresidir.

fio'yu canlı sistemde yoğun saatte çalıştırmak. Test diske gerçek yük bindirir ve kullanıcıları yavaşlatır. Gece ya da bakım penceresinde çalıştırın.

Ölçümü izlemeyle karıştırmak. Bu betik boyutlandırma kararı için bir haftalık veri toplar, uyarı göndermez. Sürekli izleme ve eşik aşımında bildirim için ayrı bir sunucu izleme çözümü gerekir.

Sık sorulan sorular

VPS sunucu için kaç GB RAM yeter?

Tek doğru sayı yoktur; uygulamanıza ve yükünüze bağlıdır. Mevcut sunucuda bir hafta ölçüm yapın, toplam RAM'den en düşük kullanılabilir RAM'i çıkarıp tepe kullanımı bulun ve üzerine %30 pay ekleyin. Hiç sunucunuz yoksa küçük bir paketle başlayıp aynı ölçümü yapmak, baştan büyük paket almaktan daha ucuza doğru boyutu gösterir.

CPU steal nedir, sıfır olması gerekir mi?

Sanal makinenizin çalışmak için hazır olup fiziksel çekirdeği beklediği sürenin yüzdesidir. Paylaşımlı sanallaştırmada ara sıra küçük değerler olağandır. Yoğun saatlerde düzenli olarak yüksek seyrediyorsa performans kaybı yaşarsınız ve bu, sanal makinenin içinden yapılacak bir ayarla düzeltilemez.

Swap hiç kullanılmasın mı?

Az miktarda swap kullanımı tek başına sorun değildir; çekirdek uzun süre dokunulmayan sayfaları swap'a taşıyabilir. Asıl gösterge swap_out değeridir. Yoğun saatlerde sürekli swap'a yazma oluyorsa bellek yetmiyordur.

Betik sunucuyu yavaşlatır mı?

Her 5 dakikada yaklaşık 10 saniye boyunca vmstat ve iostat çalışır; bunlar çekirdek sayaçlarını okuyan hafif araçlardır ve servis düşük öncelikle (Nice=10) çalışır. Diske gerçek yük bindiren tek araç fio'dur, o da yalnız elle ve bir kez çalıştırılır.

Docker ya da konteyner kullanan sunucuda ölçüm doğru olur mu?

Betik sanal makinenin bütününü ölçer, yani tüm konteynerlerin toplam kullanımını görürsünüz. Boyutlandırma için doğru olan da budur. Hangi konteynerin ne kadar tükettiğini görmek için ayrıca docker stats --no-stream çıktısını yoğun saatte alın.

Sonuç

Doğru VPS sunucu boyutu tahminle değil, bir haftalık ölçümle bulunur. Örnekleme betiği ve systemd timer'ı kurun, yoğun günleri kapsayan bir hafta bekleyin, özet betiğini çalıştırın ve kararı 95. yüzdeliğe göre verin. Bellek göstergeleri kırmızıysa RAM, CPU kullanıcı süresi yüksekse vCPU, iowait ve await yüksekse disk yükseltin; steal yüksekse paket büyütmek yerine altyapıyı değiştirmeyi düşünün. Ölçüm bitince timer'ı kapatmayı ve gerekirse CSV dosyasını arşivlemeyi unutmayın.